Kastoria-efcab4acaa8fcbadca42-bw-ap02
ERAN - ΨΗΦΙΑΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΕΒΡΑΙΩΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ
0:00 / 0:00
Adio Kerida

Adio Kerida

La Djovenika en lager orch
Adio Querida

Adio Querida

Kuando il rey nimrod

Kuando il rey nimrod

Yo boli de foja en foja

Yo boli de foja en foja

Καλωσορίσατε στην έκθεση που είναι αφιερωμένη στην άλλοτε ζωντανή και δραστήρια Εβραϊκή κοινότητα που βρισκόταν στην
μικρή επαρχιακή πόλη της Καστοριάς. Μιας όμορφης πόλης δίπλα σε λίμνη όπου το εμπόριο (κυρίως της γούνας) ανθούσε και η
εβραϊκή κοινότητα που είχε φτάσει και τα 2.000 μέλη τον 19ο αιώνα ήταν αναπόσπαστο μέρος της Καστοριανής κοινωνίας.

Αυτή η κοινότητα δεν υπάρχει πλέον, το Ολοκαύτωμα έδωσε ένα άδοξο και βίαιο τέλος σε αυτό το κομμάτι της ιστορίας της πόλης.
Με την λήθη να αγκαλιάζει αυτήν την ιστορία, η διατήρηση της Μνήμης αυτής ζωντανής είναι επιβεβλημένη.

Ο Αστικός Μη κερδοσκοπικός Οργανισμός “Eran” (= Ήταν – Υπήρχαν) έχει ως σκοπό μέσω της έκθεσης αυτής και άλλων δραστηριοτήτων
του την διατήρηση αυτής της Μνήμης μέσα από την έρευνα, την ανάδειξη και την προώθηση της ιστορίας και του πολιτισμού του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης που άλλοτε ήταν αναπόσπαστο μέρος αυτής.

Άλλωστε αν επιτρέψουμε να ξεχαστεί αυτή η ιστορία, θα είναι σαν να αφανίζουμε την κοινότητα για μία ακόμη φορά, αυτή
την φορά στο μυαλό των ανθρώπων.

ΚΑΣΤΟΡΙΑ, ΜΙΑ ΚΟΥΚΙΔΑ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΧΑΡΤΗ, ΜΙΑ ΜΙΚΡΗ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΑ ΠΟΛΗ, ΜΕ ΜΑΚΡΑΙΩΝΗ ΕΒΡΑΪΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ

"ΑΝ ΞΕΧΑΣΟΥΜΕ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ, ΟΙ ΝΕΚΡΟΙ ΘΑ
ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΓΙΑ ΑΚΟΜΑ ΜΙΑ ΦΟΡΑ".

ΕΛΙ ΒΙΖΕΛ
Συγγραφέας και Επιζών του ολοκαυτώματος από την Ρουμανία.

Η ιστορία των εβραίων περιλαμβάνει πολλές σκοτεινές στιγμές, με αποκορύφωση αυτή του ναζιστικού ολοκαυτώματος. Στιγμές που αποτυπώθηκαν σε βιβλία, σε ταινίες, σε τραγούδια, αλλά κυρίως μεταφράστηκαν σε οδυνηρές μνήμες. Ο κύριος εχθρός της συλλογικής αλλά και ατομικής μνήμης είναι η λησμονιά της. Εκείνη μπορεί να σκοτώσει τη μνήμη και μαζί της το ιστορικό παρελθόν.

Η ψηφιακή αυτή έκθεση αποτελεί ένα φόρο τιμής στη μνήμη της εβραϊκής παρουσίας στην μικρή πόλη της Καστοριάς, συμπληρώνοντας έτσι το μεγάλο διεθνές ιστορικό παζλ. Η Καστοριά, μια μικρή πόλη που βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο του Ελλαδικού χώρου στην δυτική Μακεδονία υπήρξε πάντα μια ανοικτή αγκαλιά για το εβραϊκό στοιχείο. Χτισμένη αμφιθεατρικά σε μια χερσόνησο που εισχωρεί στην λίμνη Ορεστιάδα, συγκαταλέγεται στην ακριτική Ελλάδα, καθώς βρίσκεται στα σύνορα της Ελλάδας με την Αλβανία, ανάμεσα στα βουνά του Γράμμου και του Βιτσίου.

Στις όχθες της λίμνης της, που αποτέλεσαν σημείο αναφοράς για την εξέλιξή της, εμφανίστηκε ήδη από την προϊστορία ο παραλίμνιος οικισμός του Δυσήλιού. Άνθρωποι συνδεδεμένοι διαχρονικά με το νερό σε μια αγαστή συνεργασία μαζί του ως τροφοδόχος πηγή, ασφαλές καταφύγιο, ακόμα και ως πηγή έμπνευσης όπως φανερώνουν τα προϊστορικά διακοσμητικού τύπου ευρήματα. Το όνομα της η Καστοριά το πήρε τον πέμπτο αιώνα προ κοινής περιόδου, όπου και ονομαζόταν Κέλετρον (Θέλγητρο) και ήταν η πρωτεύουσα της ελληνικής φυλής των Ορεστών. Από εκεί πήρε το όνομα της και η λίμνη της Καστοριάς. Η οργανωμένη εβραϊκή κοινότητα δημιουργήθηκε εκεί μετά την κατάκτηση της μέσης ανατολής από τον Μέγα Αλέξανδρο, όπου μεγάλος αριθμός εβραίων εγκαταστάθηκε σε πολλές πόλεις της Μακεδονίας και υιοθέτησαν την ελληνική γλώσσα. Στα χρόνια του Βυζαντίου ωστόσο, οι ισραηλιτικές κοινότητες της Μακεδονίας ευημερούσαν κι απολάμβαναν προνόμια. Η Μακεδονική πόλη της Καστοριάς γνώρισε μεγάλη άνθηση κατά την Βυζαντινή περίοδο όπου ζούσαν εκεί δραστήριοι ελληνόφωνοι εβραίοι, οι επονομαζόμενοι Ρωμανιώτες.

Ο όρος προήλθε από την λέξη ¨Ρώμη¨ που ήταν συνώνυμη του Βυζαντίου. Στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα η Ισραηλιτική κοινότητα Καστοριάς, που αριθμούσε 3.000 άτομα, άρχισε να διαδραματίζει έναν σοβαρό ρόλο στη ζωή και την εξέλιξη της πόλης. Με την Οθωμανική κυριαρχία το 1385 στην Καστοριά υπάρχει μια ελληνόφωνη κοινότητα εβραίων . Ύστερα όμως από την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, ο τότε Σουλτάνος επέβαλε υποχρεωτική μετεγκατάσταση αυτής της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη για να εποικιστεί η έρημη μετά την άλωση πόλη. Έμειναν ελάχιστοι εβραίοι στην Καστοριά. Ήταν στα τέλη του 15ου με αρχές του 16ου αιώνα που άρχισαν να φθάνουν στην Καστοριά πάλι εβραίοι πρόσφυγες από την Απουλία της Ιταλίας και την Ιβηρική χερσόνησο (Ισπανία – Πορτογαλία).

Οι Ισπανοεβραίοι (Σεφαραδίτες) ήταν πιο μορφωμένοι και πλουσιότεροι με αποτέλεσμα στα μέσα του 17ου αιώνα να έχουν αφομοιώσει τους ελληνόφωνους και Ιταλούς εβραίους. Στην συναγωγή καθιερώθηκε το σεφαραδιτικό τυπικό κι επικράτησε η Εβραιοϊσπανική γλώσσα (Λαντίνο) ως γλώσσα της μεταξύ τους επικοινωνίας. Τα ρωμανιώτικα έθιμα που σχετίζονταν με τον γάμο και το οικογενειακό δίκαιο εξακολούθησαν να τηρούνται έως τον 18ο αιώνα. Η εβραϊκή συνοικία απλωνόταν γύρω από την συναγωγή και τα κοινοτικά κτίρια. Προ της πυρκαγιάς του 1719 υπήρχαν κάποιες συναγωγές που κάηκαν. Με την μεγάλη συναγωγή της Καστοριάς με την ονομασία ¨Αραγονία¨ να χτίζεται το 1830. Την ίδια περίοδο υπήρξαν και πολλοί εβραίοι λόγιοι και ραβίνοι που ξεχώρισαν και δίδασκαν στην ιερατική σχολή της πόλης την εποχή που η εκπαίδευση είχε κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα. Ο κοσμικός χαρακτήρας στην εκπαίδευση των εβραίων της Καστοριάς ήρθε τον 19ο αιώνα με την ίδρυση εξατάξιου δημοτικού σχολείου και νηπιαγωγείου.

Η επαγγελματική δραστηριότητα των εβραίων της Καστοριάς ήταν κυρίως γύρω από το εμπόριο και την βιοτεχνία (κυρίως της γούνας) χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν εξασκούσαν κι άλλα επαγγέλματα. Αντίθετα, οι εβραίοι συμμετείχαν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα της τοπικής κοινωνίας. Εβραίοι και χριστιανοί της πόλης συνεργάζονταν αρμονικά κατά την διάρκεια των αιώνων. Το 1912, η Καστοριά έγινε μέρος του Ελληνικού κράτους και οι σχέσεις των εβραίων με τους χριστιανούς συμπολίτες τους παρέμειναν αρμονικές. Την εποχή του μεσοπολέμου (1918 – 1941) η εβραϊκή κοινότητα ανθίζει οικονομικά και πολιτιστικά.

Πολλοί καστοριανοί εβραίοι που είχαν μεταναστεύσει στις ΗΠΑ, λόγω των πολεμικών συρράξεων στην περιοχή και της οικονομικής δυσπραγίας, διέπρεψαν εκεί και βοήθησαν οικονομικά την κοινότητα σε θέματα όπως την κατασκευή κοινοτικών κτιρίων και την προσφορά συσσιτίων σε άπορους μαθητές. Στις παραμονές του Β ΄Παγκοσμίου Πολέμου οι σχέσεις της εβραϊκής και της χριστιανικής κοινότητας της πόλης ήταν φιλικές με εξαίρεση μια αιματηρή επίθεση αντισημιτικού χαρακτήρα να λαμβάνει χώρα στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Στις 28 Οκτωβρίου 1940, οι ιταλικές δυνάμεις του Άξονα επιτέθηκαν στα ελληνικά εδάφη από την Αλβανία κι αποκρούσθηκαν.

Τελικά στις 14 Απριλίου του 1941, τα γερμανικά στρατεύματα καταλαμβάνουν την Καστοριά αλλά αναθέτουν την διοίκηση της στους Ιταλούς. Το 1943, όταν η Ιταλία συνθηκολόγησε, οι Γερμανοί αναλαμβάνουν την διοίκηση της Καστοριάς κι αρχίζουν οι διώξεις κατά των εβραίων της πόλης που καταλήγουν στον εκτοπισμό τους στις 25 Μαρτίου του 1944, ανήμερα της ελληνικής εθνικής επετείου. Τότε αρχίζει η φρίκη του Ολοκαυτώματος για τους 900 εβραίους της πόλης. Η απελευθέρωση τους βρίσκει αποδεκατισμένους με μόνον 35 επιζώντες. Η περίοδος της παρακμής της κοινότητας είχε αρχίσει. Πολλοί εγκατέλειψαν την πόλη τους μη βλέποντας βιώσιμο μέλλον σε αυτήν και αυτό είχε ως αποτέλεσμα την τελική διάλυση της κοινότητας το 1972.

Η εβραϊκή παρουσία τόσων αιώνων χάθηκε και ξεχάστηκε. Οι νέες γενιές δεν γνωρίζουν και δεν κατανοούν την προσφορά της εβραϊκής κοινότητας στην πόλη. ‘’Εάν η κατανόηση είναι αδύνατη, η γνώση είναι απαραίτητη’’ υποστηρίζει ο Πρίμο Λέβι, Ιταλός επιζών του ολοκαυτώματος. Για αυτόν τον λόγο, η δημιουργία μιας ψηφιακής έκθεσης όπως αυτή έχει ως σκοπό την ανάδειξη της όχι τόσο γνωστής σήμερα εβραϊκής παρουσίας στην Καστοριά, την κατανόηση από τον επισκέπτη του μεγέθους της απώλειας αυτής της εβραϊκής πληθυσμιακής ομάδας αλλά και τον προβληματισμό του επισκέπτη σε σχέση με τα θέματα αντισημιτισμού, ρατσισμού, μνήμης και λήθης καθώς και την ανάδειξη της σημασίας που έχει για το σήμερα, η διατήρηση και διαφύλαξη της μνήμης αυτής της εβραϊκής κοινότητας ενάντια στην λήθη που διακατέχει την εποχή μας.

“Όποιος επιζεί από μια δοκιμασία, οποιαδήποτε και αν είναι, πρέπει να πει την ιστορία του. Είναι καθήκον του”

Έλι Βίζελ
Συγγραφέας και Επιζών του ολοκαυτώματος από την Ρουμανία.

Οι παρακάτω ιστορίες δυο Καστοριανών κοριτσιών, αν και τελείως διαφορετικές, έχουν κοινό σημείο την τύχη που τις βοήθησε να επιβιώσουν.



Η Μποένα Ρούσσο, κόρη δεκαμελούς οικογένειας και τέταρτη στην σειρά των οκτώ
αδελφών. Οι γονείς της ο Ισαάκ και η Ντελίσια Ρούσσο θανατώθηκαν αμέσως μόλις
έφτασαν στο Άουσβιτς μαζί με τα τέσσερα μικρότερα αδέρφια της. Η ίδια με τις δυο
μεγαλύτερες αδελφές της και έναν αδελφό τον Αλμπέρτο Ρούσσο πήγαν στα στρατόπεδα
εργασίας. Η Μποένα ήταν μικρή και λίγο πιο κάτω από το ηλικιακό όριο διαλογής που είχαν
οι γερμανοί (15-16 χρονών). Γεννημένη το 1930, η Μποένα το 1944 ήταν 14 ετών. Έτσι στις
πλατφόρμες του σταθμού στο Άουσβιτς ο γιατρός των Ναζί που έκανε την διαλογή την
άφησε με την μητέρα της στην σειρά που είχε προορισμό τον θάνατο ενώ τα μεγαλύτερα
αδέρφια της που ήταν σε ηλικία και σε κατάσταση να εργαστούν στην άλλη γραμμή. Τότε
η μητέρα της Ντελίσια την έσπρωξε για να βρεθεί στην άλλη γραμμή μαζί με τα
μεγαλύτερα αδέρφια της , λέγοντας της “Πήγαινε κι εσύ για να είστε όλοι μαζί” . Ίσως η
μητέρα της διαισθάνθηκε κάτι, ίσως ήταν καθαρή τύχη, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε. Όταν
οι γερμανοί κατάλαβαν ότι είναι τόσο μικρή την έβαλαν στο Κίντερ Μπλοκ , κοντά στο Α’
νοσοκομείο στο Μπίρκεναου, όπου ζούσαν τα δίδυμα παιδιά που τα χρησιμοποιούσαν για
πειράματα. Το φαγητό εκεί ήταν λίγο καλύτερο και δεν τους υποχρέωσαν να δουλεύουν.
Με αυτόν τον τρόπο η Μποένα Ρούσσο που στην συνέχεια παντρεύτηκε τον επίσης
καστοριανό επιζών Μεναχέμ Μεβοράχ, κατάφερε να επιζήσει κυριολεκτικά από τύχη και
είναι η μόνη που επέζησε από την εκτεταμένη οικογένεια της.

Η Εσθήρ Φράνκο γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1944. Η μητέρα της ήταν η καστοριανή
Ρεβέκκα Πιτσιρίλλο που παντρεύτηκε 20 χρόνων τον Λεών Φράνκο από το Μοναστήρι που
ήταν ο πατέρας της. Όταν οι καστοριανοί εβραίοι μετά τον εντοπισμό τους εφτασαν στο
στρατόπεδο Χαρμάνκιοϊ στην Θεσσαλονίκη ως ενδιάμεσο σταθμό πριν αναχωρήσουν για
την Πολωνία, η μητέρα της ήταν έγκυος και ετοιμόγεννη. Τότε ο ερυθρός σταυρός την
έβγαλε από το στρατόπεδο και την μετέφερε στο μαιευτήριο Ρωσικό για να γεννήσει. Έτσι
γεννήθηκε η Εσθήρ κι έζησε με την μητέρα της για τρεις μήνες. Τότε ο διευθυντής του
νοσοκομείου πρόδωσε την μητέρα στους γερμανούς, ενώ ουσιαστικά την είχαν ξεχάσει. Η
μητέρα τότε γνωρίζοντας ότι θα την σκοτώσουν , παρακάλεσε μια νοσοκόμα να σώσει την
κόρη της.

Την 1η Σεπτεμβρίου 1944 η Ρεβέκκα Φράνκο εκτελέστηκε και την μικρή Έστερ την ανέθρεψε μια χριστιανική οικογένεια. Η Αθηνά Κωνσταντινίδου και η Μιμίτσα Μελίδου
πήραν το μωρό, το δήλωσαν νεκρό στον διευθυντή και το μεγάλωσαν μαζί με την μητέρα
τους Ευφημία σαν Αλίκη Παπαδοπούλου. Πολύ αργότερα όταν ήταν στο γυμνάσιο έμαθε
ότι ήταν εβραία και ότι το πραγματικό της όνομα ήταν Εσθήρ Φράνκο. Όπως η Μποένα,
έτσι και η Εσθήρ ήταν τυχερή μέσα στην ατυχία της. Έχασε τους γονείς της αλλά κατάφερε
να ζήσει έστω και αν πάντα στην ψυχή της και την σκέψη της υπήρχε η απουσία της
μητρικής αγάπης και της οικογενειακής γαλήνης.

Φωτογραφικο αρχειακο υλικο

Εικόνες της καθημερινότητας της πόλης μέσα από την ευαίσθητη ματιά του φακού. Ιστορίες που εξελίσσονται στην Καστοριά της δεκαετίας του 1930. Μυρωδιές, γεύσεις, ήχοι ξεπηδούν από τις φωτογραφίες απλών ανθρώπων που κάνουν βόλτες, εμπορεύονται, διασκεδάζουν σε μια ήρεμη και χαλαρή ατμόσφαιρα.

Η Εβραϊκή παρουσία στην Καστοριά μέσα στους αιώνες

Η εποχή της αρχαιότητας (5ος αιώνας Π.Κ.Π. – 50 Κ.Π.)

(5oς αιώνας)
Το όνομα της Καστοριάς ήταν Κέλετρον και την κατοικούσε η φυλή των Ορεστών.

140 Προ Κοινής Περιόδου

Αναφέρεται στον Ησαΐα (66.19) και στον Ιωήλ (4.6) ότι πολλοί εβραίοι εγκαθίστανται στην Ελλάδα. Δεν υπάρχουν όμως σαφείς ενδείξεις για εγκατάσταση Εβραίων στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας και φυσικά και στην Καστοριά. Ενδέχεται να κατοίκησαν στην Μακεδονία, εβραίοι προερχόμενοι από την Αίγυπτο.

50 Κ.Π. (Κοινή Περίοδος)

Η αρχαία εβραϊκή κοινότητα Καστοριάς αποτελούσε μια κλασσική Ιουδαϊκή παροικία σε μια μικρή πόλη των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Οι ελληνόφωνοι εβραίοι που ζούσαν εκεί ονομάζονταν Ρωμανιώτες. Καθημερινά επικοινωνούσαν στα Ελληνικά όμως διατηρούσαν την Εβραϊκή γραφή.

Βυζαντινή περίοδος της Καστοριάς (395 – 1385)

Με την θεμελίωση της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζαντινή Αυτοκρατορία) (395 Κ.Π.), η Καστοριά γνώρισε μεγάλη άνθηση και απέκτησε πλούσια πολιτιστική κληρονομιά. Ιδιαίτερα επί της βασιλείας του αυτοκράτορα Ιουστινιανού έγινε μια από τις σπουδαιότερες πόλεις της αυτοκρατορίας. Η πόλη απέκτησε μεγάλη οικονομική άνθηση, για αυτόν τον λόγο και εγκαταστάθηκαν εκεί πολλοί εβραίοι.

Στην αρχή του 12ου αιώνα επικεφαλής της εβραϊκής κοινότητας ήταν ο Ταβιάν Μπεν Ελιέζερ, ελληνόφωνος και συγγραφέας του βιβλίου «Le Kah Tov» με πλήθος ελληνικών λέξεων. Το βιβλίο αυτό γράφτηκε την περίοδο μεταξύ 1097 και 1108. Το 1096 έφυγε από την Καστοριά για να γίνει αρχιραβίνος στη Θεσσαλονίκη.

Στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα, Η Ισραηλιτική κοινότητα της Καστοριάς άρχισε να διαδραματίζει έναν σοβαρό ρόλο στην ζωή και την εξέλιξη της πόλης.

Στην Μεσοβυζαντινή περίοδο και ιδιάιτερα τον 11ο και τον 12ο αιώνα, η Καστοριά βρίσκεται ακόμα σε ακμή παρά τις συνεχείς επιδρομές Τότε η Καστοριά αριθμούσε 20.000 κατοίκους από τους οποίους 2.500 με 3.000 ήταν Ισραηλίτες.

Οθωμανική περίοδος της Καστοριάς (1385 – 1912)
Οθωμανική περίοδος της Καστοριάς 1385

Κατάληψη της Καστοριάς από τους Οθωμανούς Τούρκους με ένα σώμα γενιτσάρων. Φτάνοντας ανέθεσαν στους εβραίους της Καστοριάς καθήκοντα ιατρών, τελώνων, φοροεισπρακτόρων και διοικητικών υπαλλήλων. Η Ισραηλιτική κοινότητα αριθμούσε 3.000 άτομα και αποτελείτο από εμπόρους και τεχνίτες.

Τότε εμφανίζονται πολλοί λόγιοι ισραηλίτες όπως ο συγγραφέας Λεών Γιουδά, ο ποιητής Δαυίδ Μπεν Ελιέζερ και οι λόγιοι Ελιέζερ Μπεν Αβραάμ και Μεναχέμ Μπεν Ελιέζερ.

Οθωμανική περίοδος της Καστοριάς 1453

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, ο τότε σουλτάνος επέβαλε υποχρεωτική μετεγκατάσταση της εβραϊκής κοινότητας Καστοριάς στην συνοικία Μπαλατά της Κωνσταντινούπολης για να εποικίσει την έρημη από κατοίκους Πόλη μετά την Άλωση. Αυτού του είδους οι μετακινήσεις πληθυσμών ονομάζονταν sürgün που στα τουρκικά σημαίνει εξορία. Στην Καστοριά απέμειναν ελάχιστοι εβραίοι.

Τέλη 15ου – Μέσα 16ου Αιώνα -Άφιξη ΙταλοΕβραίων και ΙσπανοΕβραίων

Το 1540, ύστερα από πολλές διώξεις και πιέσεις προς τους εβραίους της Απουλίας στην νότια Ιταλία να βαπτιστούν ή να φύγουν από εκεί, οι εβραίοι της περιοχής αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα εδάφη όπου ζούσαν. Οι περισσότεροι εβραίοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στον Ελλαδικό χώρο. Οι εβραίοι της Απουλίας δημιούργησαν καινούριες κοινότητες στην Καστοριά αλλά και σε άλλες πόλεις του Ελλαδικού χώρου.

Στο διάστημα αυτό έχει αφιχθεί και σημαντικός αριθμός Ισπανοεβραίων στον Ελλαδικό χώρο από το 1492. Αυτοί ήταν οι επονομαζόμενοι Σεφαραδίμ που διωγμένοι από τους καθολικούς βασιλιάδες Φερδινάνδο και Ισαβέλλα, βρίσκουν άσυλο σε διάφορες πόλεις και κυρίως στην Θεσσαλονίκη. Από εκεί πολλοί αποφασίζουν να εγκατασταθούν σε μικρότερες πόλεις, όπως η Καστοριά. Έτσι οι Ισπανοεβραίοι έρχονται στην Καστοριά κι επικρατούν πολιτισμικά. Σταδιακά αφομοιώνουν τους ελληνόφωνους και τους ιταλοεβραίους και η εβραιοϊσπανική γλώσσα έγινε μητρική γλώσσα της κοινότητας για την μεταξύ τους επικοινωνία. Με την άφιξη των Σεφαραδίμ θα δοθεί νέα ώθηση στο εμπόριο και στη βιοτεχνία (κυρίως στην κατασκευή γούνας). Συγχρόνως, η πόλη θα γνωρίσει πολιτιστική άνθηση.

17ος Αιώνας

Από τον 16ο αιώνα είχαν ξεκινήσει εσωτερικές διαμάχες για την αρχιραβινεία της Καστοριάς. Τον 17ο αιώνα επήλθε ενότητα και πρώτος ραβίνος της ενιαίας κοινότητας ανέλαβε ο Καστοριανός Ιωσήφ Αλμέτρ.

18ος Αιώνας

Το 1709 ένας μεγάλος σεισμός κατέστρεψε την εβραϊκή συνοικία κατέφυγαν όλοι στα βουνά. Στις 7 Δεκεμβρίου 1719, όπως αναφέρει ο εβραίος χρονογράφος Αβεσσαλώμ Κοέν, μια μεγάλη πυρκαγιά κατέκαψε την εβραϊκή συνοικία και τις τρείς συναγωγές της πόλης. Το 1742 πέφτει μια περίεργη αργιλώδης βροχή που θεωρείται κακός οιωνός. Το 1780 χτυπά επιδημία χολέρας και το 1785 ξανακαίγεται η συνοικία. Πολλοί θεώρησαν αυτές τις μαζεμένες κακοτυχίες σημάδια απομάκρυνσης από τον θεό και άρχισαν να πειθαρχούν στους κανονισμούς της θρησκείας. Για να επανέλθει η ηρεμία το κοινοτικό συμβούλιο ίδρυσε σχολεία, λουτρά, φιλανθρωπικό ταμείο και οργάνωσε συσσίτεια.

19ος Αιώνας – Αναγέννηση της Εβραϊκής Κοινότητας

Το 1830 ανοικοδομήθηκε η συναγωγή «Αραγονία» της Καστοριάς με δωρεά του ευεργέτη Σενιόρ Σάκο (Ισαάκ Μωϋς Ρούσσο). Από τα μέσα του αιώνα οι εβραίοι έμποροι της πόλης αρχίζουν να ανοίγουν καταστήματα στον δρόμο του Τσαρσί και στην Κάτω Αγορά.


Το 1892 ανεγέρθηκε η ελληνο-ισραηλιτική σχολή Καστοριάς από κληροδότημα του Σενιόρ Σάκο. Εισάγεται ο κοσμικός χαρακτήρας στην εκπαίδευση με υιοθέτηση δυτικών προτύπων με καθοδήγηση και χρηματοδοτήσεις της Alliance Israellite Universalle.

Μακεδονικός Αγώνας (1904 – 1908)

Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν μια σειρά συγκρούσεων μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων από το 1904 ως το 1908, στην οθωμανική τότε περιοχή της Μακεδονίας, με σκοπό τον εθνικό προσαιτερισμό των κατοίκων της περιοχής. Σαν αποτέλεσμα αυτών των συρράξεων ήταν η μείωση του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης. Η εμπόλεμη κατάσταση και η οικονομική ανέχεια την οποία προκάλεσε αυτή, οδήγησαν πολλούς εβραίους στον δρόμο της φυγής. Πολλοί μετανάστευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες για μια καλύτερη ζωή.



Απελευθέρωση και ενσωμάτωση στο Ελληνικό κράτος (1912)

Στις 11 Νοεμβρίου 1912 η Καστοριά γίνεται Ελληνική. Το Ελληνικό κράτος υπόσχεται σεβασμό στα προνόμια των εβραίων και πλήρη ισονομία.

Το 1920 ψηφίζεται ο νόμος 2456/1920 για τις Ισραηλιτικές Κοινότητες που τους έδωσε μορφή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου. Η κοινότητα τώρα περιλάμβανε τις επιτροπές των συναγωγών, που έχαιραν αυτονομίας και τις διοικήσεις των επιμέρους αυτόνομων ιδρυμάτων που είχαν δημιουργηθεί στο πλαίσιο της κοινωνικής φιλανθρωπίας. Περιλάμβανε επίσης μια αιρετή κεντρική διοίκηση, ένα κεντρικό εκτελεστικό όργανο και έναν διοικητικό μηχανισμό.

20ος Αιώνας - Μεσοπόλεμος

Στις 18 Νοεμβρίου 1917 δόθηκε παράσταση από την θεατρική ομάδα Καστοριάς και τα έσοδα δόθηκαν στους εβραίους της Θεσσαλονίκης για την συμπαράσταση προς τα θύματα της Μεγάλης Πυρκαγιάς της πόλης.

Το 1923 γίνεται η ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η εικόνα της πόλης αλλάζει. Αυξάνονται πληθυσμιακά οι χριστιανοί κάτοικοι και χάνεται τελείως το μουσουλμανικό στοιχείο της πόλης. Σαν αποτέλεσμα, η πόλη χάνει ένα κομμάτι της πολυπολιτισμικότητας που είχε.

Το 1937 το ζεύγος Μπούκο Μάγιο, μεγάλοι ευεργέτες της Ισραηλιτικής κοινότητας Καστοριάς επισκέφθηκε την Καστοριά.

1940- 1943 – Ιταλική κατοχή

28 Οκτωβρίου 1940: Κήρυξη πολέμου της Ιταλίας προς της Ελλάδα. Αρχίζει ο πόλεμος. Πολλοί καστοριανοί εβραίοι πολεμούν στο μέτωπο με τον Ελληνικό στρατό.

6 Απριλίου 1941: Η Γερμανία κηρύσσει πόλεμο στην Ελλάδα.

14 Απριλίου 1941: Κατάληψη της Καστοριάς από τα Γερμανικά στρατεύματα.

18 Ιουνίου 1941: Πρώτη διαταγή των Γερμανικών αρχών για κατάσχεση ραδιοφώνων από τα εβραϊκά σπίτια.

Καλοκαίρι του 1941: Παράδοση της Καστοριάς σε Ιταλική διοίκηση.

8 Σεπτεμβρίου 1943: Πτώση του Μουσολίνι και Συνθηκολόγηση της Ιταλίας.

1943 – 1944 – Γερμανική κατοχή

13 Σεπτεμβρίου 1943: Επίσημη ανακοίνωση για την ανάληψη της διοίκησης της Καστοριάς από τους Γερμανούς.

15 Σεπτεμβρίου 1943: Επιβολή αντισημιτικών μέτρων στους εβραίους κατοίκους της Καστοριάς και έκδοση διαταγής απαγόρευσης εξόδου από την πόλη για τους εβραίου.

24 Μαρτίου 1944: Περιορισμός του εβραϊκού πληθυσμού στο κτίριο ενός σχολείου.

25 Μαρτίου 1944: Μεταφορά του εβραϊκού πληθυσμού Καστοριάς στα στρατόπεδα Χαρμάνκιοϊ και Παύλου Μελά στην Θεσσαλονίκη.




1 Απριλίου 1944: Μεταφορά των Καστοριανών εβραίων στον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης και αναχώρηση για τα ναζιστικά στρατόπεδα στο Άουσβιτς.
11 Απριλίου 1944: Άφιξη στο Άουσβιτς.
1945 – 1949 : Απελευθέρωση και τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο.

27 Ιανουαρίου 1945: Ο Σοβιετικός στρατός απελευθερώνει το Άουσβιτς και σταδιακά τα υπόλοιπα στρατόπεδα.

Σταδιακή επιστροφή των ελάχιστων επιζώντων.

1948: Κατεδάφιση της Συναγωγής «Αραγονία» της Καστοριάς.
Ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του κράτους του Ισραήλ.

14 Μαΐου 1948: Ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του κράτους του Ισραήλ. Ένα καταφύγιο για τους ταλαιπωρημένους εβραίους της Ελλάδας. Ήδη από το 1930, γύρω στους 6.000 εβραίοι είχαν μεταναστεύσει στην Παλαιστίνη.

PDF File Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Ισραήλ

1949: Ανασύσταση της Ισραηλιτικής Κοινότητας Καστοριάς.
1950 – Σήμερα: ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

27 Σεπτεμβρίου 1958: Δωρεά του κτιρίου του Ισραηλιτικού σχολείου Καστοριάς στον Δήμο Καστοριάς.

1972: Αδρανοποίηση και διάλυση της Ισραηλιτικής Κοινότητας Καστοριάς.
13 Οκτωβρίου 1996: Αποκαλυπτήρια του μνημείου για τα θύματα του Ολοκαυτώματος στην Καστοριά.

Ταινία – Ντοκιμαντέρ
«Trezoros: Οι Χαμένοι Εβραίοι της Καστοριάς»

Η Ταινία – Ντοκιμαντέρ
«Trezoros: Οι Χαμένοι Εβραίοι της Καστοριάς»

Xρησιμοποιώντας σπάνιο αρχειακό υλικό και προφορικές μαρτυρίες διηγείται τα προπολεμικά χρόνια της αθωότητας, τα δύσκολα χρόνια της κατοχής και του Ολοκαυτώματος και την ιστορία ενός τόπου όπου το εβραϊκό στοιχείο χάθηκε για πάντα.

(Η γλώσσα της Ταινίας είναι Αγγλικά χωρίς Ελληνικούς υπότιτλους)

Διάρκεια: 86 Λεπτά (86΄)
Σκηνοθεσία: Λόρενς Ρούσσο και Λάρυ Κονφίνο
Παραγωγή: Λόρενς Ρούσο
Έτος παραγωγής: 2014

Αναπαραγωγή Βίντεο

Ψηφιακή 3D ιστορική έκθεση των Εβραίων της Καστοριάς.

Περιήγηση στους χώρους της ψηφιακής έκθεσης που είναι αφιερωμένη στην εβραϊκή παρουσία στην πόλη της Καστοριάς.

«Χύσε ένα δάκρυ για μας»: Tο συγκινητικό βίντεο για το Ολοκαύτωμα της Εβραϊκής Κοινότητας Καστοριάς

Διοργάνωση – Παραγωγή: Αντιδημαρχία Πολιτισμού – Τουρισμού του Δήμου Καστοριάς

Κατάλογος με ονόματα όσων επέζησαν του ολοκαυτώματος.

Κατάλογος με τα ονόματα των 30 από τους 35 εβραίους από την Καστοριά που επέζησαν του ολοκαυτώματος (κάποιοι είχαν βρει καταφύγιο στην Καστοριά από το Μοναστήρι και την βουλγαρική ζώνη κατοχής και κάποιοι άλλοι από την Φλώρινα και την Γερμανική ζώνη κατοχής)

Ονοματεπώνυμο
1 Νατάν Γιαχέλ Χονέν, αντάρτης του ΕΛΑΣ
2 Μποένα Ισραήλ Κασούτο (Μπέρρυ Ναχμία)
3 Μωϋσής Σ. Μάτσας
4 Ισαάκ Ιακώβ Ελιάου
5 Πινχάς Ελιάου
6 Μωΰς Ζαχαρίας
7 Σαρίνα Κοέν
8. Νίνα Ρούσσο (Λεβύ) Αδερφή του Μωυς Ρούσσο
9 Ματαθίας Ισαάκ Ελιάου
10. Σουλίνα, θυγατέρα Μποχώρ Ιωσήφ Κοέν
11. Ιάκωβος Αράρ
12. Γεουντά Αράρ
13. Αλμπερτο Σάκο, αντάρτης του ΕΛΑΣ
14. Ζιάκ Ελιάου
15. Ιωσήφ (Πέπο) Κοέν
16. Μωΰς Ρούσσο Αδερφός της Νίνας Ρούσσο και σύζυγος της Λίνας Ελιάου
17. Λίνα Ελιάου (Αργότερα σύζηγος Μωϋς Ρούσσο)
18. Βενιαμίν (Μπένυ) Ελιάου (Αδερφός της Λίνας και υιός του Καλέφ Ελιάου)
19. Αλμπέρτος Μεβοράχ
20. Στερίνα [Στέλλα] Αβραάμ Ελιάου (σύζυγος Ιωσήφ [Πέπο] Κοέν)
21. Δρ. Αλμπέρτος Κοέν, ιατρός
22. Αβραάμ Ελιάου, αντάρτης στον ΕΛΑΣ
23. Αλέγρα Μάγιο
24. Μεναχέμ Μεβοράχ
25. Μποένα (Μπέρρυ) Ρούσσο (Αργότερα σύζυγος του Μεναχέμ Μεβοράχ)
26. Μωυσής Ρούσσο
27. Ιωσήφ Ελιάου
28. Έλι Ρούσσο
29. Ιωσήφ Μάτσας
30. Εσθήρ Φράνκο -Γκατένιο
(Γεννηθηκε τον Απρίλιο του 1944 στην Θεσσαλονίκη κατά τον εκτοπισμό των εβραίων της Καστοριάς και
σώθηκε από χριστιανική οικογένεια που την μεγάλωσε)
31. Ράσελ Κοέν (Κόρη του Γιεούντα και της Ντελίσια)
32. Μιχαέλ (Μεναχέμ) Μάγιο
33. Αλλέγρα Ζαχαρία Κόρμαν
34. Σόλ “Σουλίκα” (Σάλυ) Καμχή (Παντρεύτηκε τον Πινχάς Ελιάου)
35. ΧάναΚαμχή – Σααδή
36. Ελί Καμχή

ERAN - ΜΕΛΗ
elGreek